KAYIP BAKIŞLAR

Aycan Kılıç
Sosyolog • Adli Psikoloji Uzmanı • Aile Danışmanı

Bir zamanlar toplu taşıma araçları yalnızca insanların bir yerden başka bir yere gittiği alanlar değildi.

Otobüste göz göze gelirdiniz.

Trende aynı kişiyi birkaç gün üst üste görürdünüz.

Metroda yanınıza oturan kişinin kitabını merak ederdiniz.

Bir bakış birkaç saniye sürerdi.

Sonra belki bir gülümseme gelirdi.

Belki küçük bir soru…

Belki de hiçbir şey olmazdı.

Ama o ihtimal vardı.

Bugün aynı vagonda yüzlerce insan yan yana duruyor. Fakat çoğunun bakışları karşısındaki insanda değil, telefonunun ekranında.

Peki ne değişti?

Telefonlarımız mı bizi birbirimizden uzaklaştırdı?

Yoksa zaten değişen toplumsal ilişkilerimizin içine telefon mu yerleşti?

Belki cevap ikisinden biri değil.

Belki telefon, modern insanın sosyal risklerden kaçabilmesini sağlayan yeni bir araç haline geldi.

Bir zamanlar “tesadüf” diye bir şey vardı

İnsan ilişkilerinin önemli bir kısmı planlanarak başlamaz.

Bir insanla aynı okulda karşılaşırsınız.

Aynı iş yerinde bulunursunuz.

Aynı kafeye gidersiniz.

Aynı otobüse binersiniz.

Aynı saatte işe gidersiniz.

Sosyolojide buna yakın bir kavram “familiar stranger” — tanıdık yabancı olarak ele alınıyor.

Bu kişi arkadaşınız değildir.

Tanımazsınız.

Hatta ismini bile bilmiyor olabilirsiniz.

Ama onu görürsünüz.

O da sizi görür.

Bir süre sonra aynı durakta karşılaştığınızda onu fark etmeye başlarsınız.

Ve o kişi, hayatınızın küçük ama tanıdık bir parçasına dönüşür.

2026’da yayımlanan bir toplu taşıma araştırması, bu tür tekrar eden karşılaşmaların insanların aidiyet ve sosyal bağlantı duygusu açısından önemli olduğunu; pandemi sonrasında toplu taşımadaki bu karşılaşmaların incelenen ağda iki yıl içinde eski düzeyine dönmediğini ortaya koydu.

Yani bazen hayatımıza giren insanlar, hayatımıza “girmek” için hiçbir şey yapmazlar.

Sadece aynı yerde bulunurlar.

Ve bazen bir ilişkinin ilk adımı tam olarak budur.

Telefon bu karşılaşmayı nasıl değiştirdi?

Bugün otobüse biniyoruz.

Kulaklık takıyoruz.

Telefonu çıkarıyoruz.

Mesajlara bakıyoruz.

Sosyal medyada geziniyoruz.

Video izliyoruz.

Haber okuyoruz.

Bir başka dünyaya geçiyoruz.

Bedenimiz otobüste.

Dikkatimiz başka yerde.

Hollanda şehirlerarası trenleri üzerine yapılan gözlemsel bir araştırmada, cep telefonu kullanımının yolculuk sırasında en sık bildirilen etkinlik olduğu ve doğrudan sosyal etkileşimlerin sınırlı kaldığı görüldü. Araştırma aynı zamanda insanların birbirleriyle tamamen iletişimsiz olmadığını; bakış, beden hareketleri ve diğer sözsüz davranışlar üzerinden oldukça ince sosyal iletişimler kurduğunu gösteriyor.

Daha çarpıcı olan ise deneysel çalışmalar.

Bir araştırmada, bekleme odasında telefonları bulunan yabancıların birbirlerine daha az gülümsediği bulundu.

2023 yılında yayımlanan başka bir deneyde ise yabancılarla aynı ortamda bulunan ve telefonlarına erişimi olan katılımcıların, telefonları olmayanlara göre daha az sosyalleştiği bildirildi.

Burada telefonun yaptığı şey aslında oldukça basit:

Bize alternatif bir sosyal dünya sunuyor.

Eskiden otobüste sıkıldığımızda etrafımıza bakardık.

Şimdi sıkıldığımızda ekrana bakıyoruz.

Eskiden beklemek, insanları gözlemlemek için bir fırsattı.

Şimdi beklemek, telefona bakmak için bir fırsat.

Ama suçlu yalnızca telefon değil

Burada çok önemli bir noktaya geliyoruz.

Aynı telefonu kadın da kullanıyor, erkek de.

O halde kadın ve erkeklerin kamusal alandaki davranışlarını yalnızca teknolojiyle açıklamak mümkün değil.

Çünkü kamusal alan herkes için aynı anlamı taşımıyor.

Özellikle güvenlik algısı devreye giriyor.

28 dünya kentindeki toplu taşıma verilerini inceleyen geniş ölçekli bir araştırmada kadınların erkeklere kıyasla metroda kendilerini güvensiz hissetme olasılığının yaklaşık %10, otobüslerde ise %6 daha yüksek olduğu bulundu. Araştırmada özellikle daha boş araçların ve bazı güvenlik sorunlarının kadınların güvenlik algısını olumsuz etkilediği görüldü.

Bu nedenle bir kadının toplu taşımada çevresine bakması ile bir erkeğin çevresine bakması aynı psikolojik anlamı taşımayabilir.

Kadın çevresini merak ettiği için bakıyor olabilir.

Ama aynı zamanda çevresini kontrol ediyor da olabilir.

Kim yanında?

Kim yaklaşıyor?

Kim uzun süre bakıyor?

Hangi durakta inecek?

Araç ne kadar kalabalık?

Gece mi?

Boş bir vagonda mı?

Dolayısıyla kamusal alandaki kadın davranışlarını yalnızca “rahatlık” üzerinden okumak doğru değildir.

Peki erkekler neden yaklaşmaktan çekiniyor olabilir?

Burada da genelleme yapmamak gerekiyor.

“Erkekler artık kadınlara yaklaşamıyor” şeklinde kesin bir sonuç çıkarmak mümkün değil.

Ancak toplumsal normların erkeklerin davranışlarını da biçimlendirdiği açık.

Bugün bir erkeğin tanımadığı bir kadına yaklaşırken aklından geçirebileceği sorular şunlar olabilir:

“Rahatsız eder miyim?”

“Beni yanlış anlar mı?”

“Taciz olarak algılanır mı?”

“Hayır derse ne yapacağım?”

“Çevredeki insanlar beni nasıl değerlendirecek?”

Burada çok önemli bir dönüşüm yaşandı.

Eskiden erkekten beklenen davranış çoğu zaman ilk adımı atmasıydı.

Bugün ise ilk adımın sosyal sonuçları konusunda daha fazla farkındalık var.

Bu dönüşümün olumlu ya da olumsuz olduğuna burada hükmetmekten ziyade şunu söyleyebiliriz:

Yaklaşmanın sosyal maliyeti algısı değişti.

Ve insan, reddedilmekten ya da yanlış anlaşılmaktan çekindiğinde kendisine bir kaçış alanı yaratır.

Telefon bunun için mükemmel bir araçtır.

Başınızı telefona eğdiğinizde:

Kimseyle göz göze gelmezsiniz.

Kimseye gülümsemeniz gerekmez.

Konuşma başlatmanız gerekmez.

Reddedilme ihtimaliniz yoktur.

Yanlış anlaşılma ihtimaliniz yoktur.

Kısacası:

Telefon, sosyal riskin kapısını kapatır.

Telefon bazen iletişim aracı değil, sosyal kalkan

Belki de akıllı telefonların kamusal alandaki en ilginç işlevlerinden biri budur.

Telefon sadece iletişim kurmamızı sağlamıyor.

Bazen iletişim kurmamak için de kullanılıyor.

Kalabalık bir ortamda yalnız hissettiğimizde telefonu çıkarıyoruz.

Tanımadığımız insanlarla konuşmak zorunda kalmamak için telefonu çıkarıyoruz.

Sıkıldığımızda telefonu çıkarıyoruz.

Birinin bize bakıp bakmadığını görmek istemediğimizde telefonu çıkarıyoruz.

Hatta bazen gerçekten hiçbir işimiz olmadığı halde telefonu çıkarıyoruz.

Çünkü telefon bize şu mesajı veriyor:

“Meşgulüm.”

Bu küçük davranış, sosyal açıdan oldukça güçlüdür.

Çünkü meşgul görünen bir insana yaklaşmak, boş boş oturan bir insana yaklaşmaktan daha zordur.

Böylece telefon, fiziksel olarak aramızda olmamasına rağmen sosyal bir duvar oluşturabilir.

Fakat burada başka bir paradoks var

Telefonlarımız sayesinde tarihte hiç olmadığı kadar fazla insanla bağlantı kurabiliyoruz.

Mesajlaşabiliyoruz.

Görüntülü konuşabiliyoruz.

Sosyal medyada yüzlerce kişiyi takip edebiliyoruz.

Yeni insanlarla tanışabiliyoruz.

Ama aynı anda yanımızdaki insanı fark etmeyebiliyoruz.

Yani:

Dünyayla bağlantımız artarken bulunduğumuz mekânla bağlantımız azalabiliyor.

Bu oldukça modern bir paradoks.

Binlerce kilometre uzaktaki bir insanla konuşurken yanımızdaki insanla göz göze gelmeyebiliyoruz.

Peki eskiden gerçekten daha mı çok aşk vardı?

Bunu kesin olarak söyleyemeyiz.

Geçmişte insanların toplu taşımada daha fazla bakıştığını veya bu bakışların daha fazla ilişkiye dönüştüğünü gösterecek, bugünkü anlamda karşılaştırılabilir geniş ölçekli veriler elimizde değil.

Dolayısıyla “eskiden insanlar daha romantikti” demek bilimsel bir sonuç değil.

Ama şunu söylemek mümkün:

Karşılaşma fırsatlarının biçimi değişti.

Eskiden insanların günlük hayatı daha fazla fiziksel tekrar ve ortak rutin üzerine kuruluyordu.

Aynı işe gidiyordunuz.

Aynı mahallede yaşıyordunuz.

Aynı otobüse biniyordunuz.

Aynı kafeye gidiyordunuz.

Aynı insanları tekrar tekrar görüyordunuz.

Bugün ise çalışma biçimleri, şehir yaşamı, dijital iletişim ve ulaşım alışkanlıkları değişti.

Nitekim 2026 tarihli araştırma da toplu taşımadaki “tanıdık yabancı” karşılaşmalarının günlük rutinlere ne kadar bağlı olduğunu gösteriyor.

Dolayısıyla kaybolan şey belki de aşk değil.

Aşkın ortaya çıkabileceği tesadüfi zemin.

Bir ilişkinin başlangıcı bazen algoritma değil, tesadüftür

Bugün insanlarla tanışmak için algoritmalarımız var.

Uygulamalar bize kimleri beğenebileceğimizi söylüyor.

Sosyal medya bize ortak arkadaşlarımızı gösteriyor.

Arama motorları insanları bulmamıza yardım ediyor.

Dijital dünya bize seçenek sunuyor.

Fakat insan ilişkilerinin önemli bir tarafı seçeneklerden değil, tesadüften beslenir.

Hiç profilini görmediğimiz biri.

Hakkında hiçbir şey bilmediğimiz biri.

Bizim için “uygun” olarak seçilmemiş biri.

Sadece hayatımızın aynı noktasında bulunan biri.

Belki de romantik ilişkilerin en büyüleyici taraflarından biri tam olarak budur.

Karşımıza çıkması planlanmayan birinin hayatımızda önemli hale gelmesi.

Asıl mesele kadın mı, erkek mi?

Belki de soruyu yanlış kuruyoruz.

“Kadınlar neden daha rahat?”

“Erkekler neden daha çekingen?”

yerine şu soruyu sormak daha anlamlı:

Modern insan neden kamusal alanda yabancıyla temas kurmaktan giderek daha fazla çekiniyor?

Çünkü bunun içinde hem teknoloji var,

hem toplumsal cinsiyet normları,

hem güvenlik,

hem reddedilme korkusu,

hem sosyal değerlendirilme kaygısı,

hem de değişen şehir yaşamı var.

Telefon bütün bunların üzerine ekleniyor.

Ve bize çok kolay bir çözüm sunuyor:

Ekrana bak.

Belki de aşk kaybolmadı. Bakış kayboldu.

Bence asıl mesele burada.

İnsanların artık âşık olmadığını söylemek kolay.

Ama mesele o kadar basit değil.

İnsan hâlâ bağlanmak istiyor.

Hâlâ görülmek istiyor.

Hâlâ anlaşılmak istiyor.

Hâlâ birinin kendisini diğerlerinden farklı görmesini istiyor.

Değişen şey belki de bu ihtiyacın kendisi değil.

O ihtiyacın ortaya çıkabileceği sosyal anlar.

Çünkü bir insanla bağ kurmadan önce çoğu zaman onu fark etmemiz gerekir.

Fark etmek için bakmamız gerekir.

Bakmak için de bazen telefonumuzu cebimize koymamız gerekir.

Belki mesele telefonlarımızı tamamen bırakmak değil.

Belki sadece arada bir başımızı kaldırmak.

Çünkü yanımızdaki insanın kim olduğunu bilmiyoruz.

Belki hayatımızın aşkı değil.

Belki arkadaşımız olacak.

Belki hayatımızda sadece birkaç saniyelik bir karşılaşma olarak kalacak.

Ama bütün insan ilişkileri önce aynı şeyle başlar:

Bir insanın diğer insanı fark etmesiyle.

Ve belki bugün kaybetmeye başladığımız şey aşk değil.

Birbirimizi fark etme cesaretimiz.